एल निनो म्हणजे काय? आणि भारतीय मान्सूनवर त्याचा प्रभाव
उशिरा येणारा मान्सून आणि एल निनोचा महाराष्ट्र शेतीवर परिणामएल निनो (El Niño) ही प्रशांत महासागरातील तापमान वाढीशी संबंधित हवामान प्रक्रिया असून तिचा भारतीय मान्सूनवर मोठा परिणाम होतो. सामान्यतः एल निनो सक्रिय झाल्यास भारतात मान्सून कमकुवत होण्याची शक्यता वाढते. कारण प्रशांत महासागरातील पाण्याचे तापमान वाढल्याने जागतिक वाऱ्यांच्या दिशांमध्ये बदल होतो आणि भारतीय उपखंडाकडे येणाऱ्या मान्सूनच्या पावसाची तीव्रता कमी होते. अनेक वेळा एल निनोमुळे पावसाचे आगमन उशिरा होते, पावसाचे प्रमाण कमी राहते किंवा पावसाचे वितरण असमान होते. यामुळे शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम दिसून येतो.
महाराष्ट्रातील खरीप शेतीवर एल निनोचे वाढते संकट
महाराष्ट्रासाठी एल निनो ही चिंतेची बाब मानली जाते, कारण राज्यातील बहुतांश शेती अजूनही पावसावर अवलंबून आहे. विशेषतः विदर्भ, मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील कोरडवाहू भागांमध्ये खरीप हंगामासाठी वेळेवर आणि नियमित पाऊस अत्यंत आवश्यक असतो. जर मान्सून उशिरा आला किंवा जून महिन्यात पुरेसा पाऊस झाला नाही, तर पेरण्या लांबणीवर पडतात. याचा परिणाम सोयाबीन, कापूस, तूर, मूग, उडीद आणि बाजरी यांसारख्या खरीप पिकांवर होतो..
उशिरा मान्सूनमुळे पेरणी आणि उत्पादनावर होणारे परिणाम
खरीप हंगाम उशिरा सुरू झाल्यास शेतकऱ्यांना दुबार पेरणीचा धोका निर्माण होतो. सुरुवातीला कमी पावसामुळे केलेली पेरणी वाया जाऊ शकते आणि पुन्हा बियाणे व खतांवर खर्च करावा लागतो. त्यामुळे उत्पादन खर्च वाढतो. अनेक वेळा पावसातील मोठ्या खंडामुळे पिकांची उगवण कमी होते आणि उत्पादन घटते. सोयाबीन व कापूस यांसारख्या पिकांमध्ये वेळेवर पेरणी न झाल्यास उत्पादनक्षमतेवर गंभीर परिणाम होतो..
पाणीटंचाई, सिंचन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवरील दबाव
एल निनोमुळे पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्यास धरणे, तलाव आणि भूजल साठे अपेक्षेपेक्षा कमी भरतात. याचा फटका फक्त खरीपलाच नाही तर रब्बी हंगामालाही बसू शकतो. ऊस, भाजीपाला आणि फळबागांसारख्या जास्त पाणी लागणाऱ्या पिकांसाठी सिंचनाचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. ग्रामीण भागात जनावरांच्या चाऱ्याची टंचाई निर्माण होण्याची शक्यता देखील वाढते.